ΤΑ ΠΥΡΓΟΣΠΙΤΑ ΤΗΣ ΛΕΡΟΥ

Μοναδική λαϊκή, αιγαιοπελαγίτικη, αρχιτεκτονική

Τα πυργάκια ή πυργόσπιτα της Λέρου είναι μοναδικά κτίσματα της λαϊκής μας αρχιτεκτονικής. Δε γνωρίζουμε πολλά πράγματα γι’ αυτά. Σίγουρα ανάγουν τη νεότητά τους αρκετά χρόνια πίσω, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, όταν η πειρατεία ήταν καθημερινό φαινόμενο και η ανάγκη προστασίας των αγροτικών οικογενειών του νησιού επιτακτική.
Εκείνη την εποχή, σύμφωνα με μαρτυρίες, υπήρχαν πολλά πυργάκια στο νησί, κυρίως στις περιοχές του Λακκιού, της Γούρνας και της Καμάρας. Όταν ο Διονύσιος Οικονομόπουλος έφτασε στη Λέρο, το 1885, είδε μερικούς τέτοιους πύργους στην περιοχή της Καμάρας.
Έφτασαν μέχρι τις μέρες μας πολύ λίγα πυργόσπιτα, τα περισσότερα δυστυχώς σε ερειπιώδη κατάσταση, ένα στη Γούρνα (ιδιοκτησίας της κ. Έλλης Ζέκου) και πέντε στην ευρύτερη περιοχή του Λακκιού. Σήμερα στέκει όρθιο, στην αρχική του μορφή, μόνο ένα στο Λακκί, πίσω από το Δημοτικό Σχολείο, με τη στέγη του όμως να καταρρέει.

Αν δεν επισκευαστεί άμεσα, σύντομα θα υποστεί ανεπανόρθωτες ζημιές. Ένα έχει μετασκευαστεί σε σύγχρονη κατοικία, διατηρώντας όμως στην πρόσοψη την «καταχύτρα». Το τρίτο, στη Βαγιά, το πυργάκι του Μαράτου διατηρεί όρθιους μόνο δυο τοίχους του, όπως και το πυργάκι στη Γούρνα! Υπάρχουν άλλα δυο πυργάκια, το ένα επονομαζόμενο «πυργάκι του Δεσπότη», νότια του Αγίου Νικολάου του παλιού κι αυτά μισογκρεμισμένα.
Η αείμνηστη αρχιτεκτόνισσα Μαρίνα Βενιάδου, έχοντας υπόψη της τα ζωζόμενα πυργάκια, αναφέρει σχετικά στοιχεία στο βιβλίο της «ΛΕΡΟΣ- Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική» των εκδόσεων «Μέλισσα». «Είναι μάλλον το εξοχικό σπίτι της εποχής, διαμορφωμένο για να φιλοξενεί ανθρώπους και σοδειές, αλλά και για να αντιμετωπίζει επιθέσεις και επιδρομές για λεηλασίες».
Χαρακτηριστικά στοιχεία όλων των σωζόμενων πυργόσπιτων της Λέρου είναι: Η απουσία παραθύρων στο ισόγειο, εκτός από κάποια μικρά στενόμακρα ανοίγματα, τις λεγόμενες τουφεκότρυπες, οι οδοντωτές απολήξεις-επάλξεις ή πολεμίστρες, περιμετρικά της οροφής και η «καταχύτρα» ή «φονέας» ή «ζεματίστρα», πάνω από την είσοδο.
Το πυργάκι του Μαράτου στη Βαγιά, 400 μ. ΒΔ του Αγίου Θεολόγου, στο Λακκί, είναι το μόνο από τα εναπομείναντα πυργάκια που ξεχωρίζει για τα μορφοπλαστικά του στοιχεία, ένδειξη ότι οι ιδιοκτήτες του ήταν ευκατάστατοι της εποχής. Η στέγη του έπεσε, κατά το μεγάλο βομβαρδισμό του 1943 και από τότε εγκαταλείφθηκε στην τύχη του. Δυστυχώς γύρω στο 1980 κατέρρευσαν ο δυτικός και ο νότιος τοίχος, με την είσοδο και την «καταχύτρα». Εδώ και τριάντα χρόνια, μισοερειπωμένος, περιμένει μάταια τον «καλό Σαμαρείτη του».

Παρόλο που παραμένουν μόνο δύο όρθιοι τοίχοι, ο βόρειος και ο ανατολικός, μας δίνουν πολλά ενδιαφέροντα αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά στοιχεία. Στον ανατολικό τοίχο, εξωτερικά, πάνω από τα παράθυρα, διακρίνονται εγχάρακτα ορθογώνια και ημικυκλικά σχήματα, με πουλιά και φυτικά σχέδια. Στο εσωτερικό του, στην ανατολική και βόρεια πλευρά ξεχωρίζουν, ψηλά, πάνω από τα παράθυρα, επτά σε κάθε τοίχο συνεχόμενα ανάγλυφα μοτίβα, που σχηματίζονται από υποτυπώδεις κίονες, οι οποίοι στέφονται με τόξα. Στο εσωτερικό τους υπάρχουν ανάγλυφοι μαλτέζικοι σταυροί, δέντρα, πουλιά και διάφορες εγχαράξεις.

Στο συλλογικό τόμο «Ένας έμπορος στη Λέρο του 19ου αιώνα», (5 μελέτες με βάση και αφορμή του αρχείου Νικήτα Μαράτου), που εκδόθηκε το 2005, με έξοδα και επιμέλεια του Θεόδωρου Θεοδώρου και εισαγωγικό σημείωμα του Σταμάτη Φιλιππίδη, διαπιστώνεται ότι το ξεχωριστό αυτό πυργάκι της Βαγιάς ήταν ιδιοκτησία του Νικήτα Μαράτου, εμπόρου που διετέλεσε και Δημογέροντας στο νησί το 1834, η κύρια κατοικία του οποίου βρισκόταν στον Πλάτανο, στην ενορία του Σταυρού.
Ο πύργος αυτός της οικογένειας Μαράτου είναι γνωστός και ως «πύργος του Ρούσου» ή «του Μαρατάκη» ή «του Σκοπελίτη», προφανώς από τους εκάστοτε ιδιοκτήτες του.
Στο ενδιαφέρον αυτό βιβλίο, η Μαρίνα Βενιάδου, μας άφησε μια αξιόλογη μελέτη για το πυργάκι της Βαγιάς, με λεπτομερή περιγραφή, κατόψεις και σχέδια. Έτσι έχουμε από μια ειδήμονα μια αρκετά κατατοπιστική εικόνα για το μοναδικό αυτό κτίσμα και, κατ’ επέκταση, για τα πυργάκια της Λέρου γενικότερα.
Ενδιαφέρουσα επίσης εργασία, για όλα τα σωζόμενα πυργάκια, με περιγραφές, σχέδια και φωτογραφίες, είναι και αυτή των μαθητών Ε΄ Τάξης του Δημοτικού Σχολείου Αγίας Μαρίνας (2000-2001), με τίτλο «Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΜΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ», η οποία εκδόθηκε από το Δημοτικό Πνευματικό Κέντρο Λέρου το 2002.
Ελπίζουμε να υπάρξει το ανάλογο ενδιαφέρον και η εγρήγορση, από τους ιδιοκτήτες, το Δήμο ή άλλους φορείς, ώστε πριν καταρρεύσουν εντελώς, να αναστηλωθούν και έτσι να διασωθούν τα μοναδικά αυτά δείγματα λαϊκής, αιγαιοπελαγίτικης αρχιτεκτονικής, που έχουμε την τύχη να είναι θεμελιωμένα στα χώματα του νησιού μας.
Ας σώσουμε τουλάχιστον ένα, αυτό του Λακκιού, που βρίσκεται σε καλή κατάσταση. Αν πιστέψουμε στην αναγκαιότητα της σωτηρίας του, επειδή πρόκειται για ιστορικό κτίσμα, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, είναι βέβαιο ότι θα το πετύχουμε!
Για να μην μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι στη Λέρο «… η λαϊκή μας (ανώνυμη) αρχιτεκτονική καταστρέφεται εντελώς… κάτω από τη σημερινή λαίλαπα του μικροαστισμού, της κίβδηλης μίμησης, του νεοπλουτισμού και της άγνοιας…».

Λέρος, Οκτώβριος 2009

Κώστας Ασλανίδης
Προϊστάμενος ΓΑΚ-Τοπικού Αρχείου Λέρου

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΛΕΡΟΥ

H Λέρος έχει αξιόλογη αρχιτεκτονική παράδοση, παρόλες τις καταστροφές, τις αλλοιώσεις και τις επεμβάσεις που έχει υποστεί. H παραδοσιακή ή ανώνυμη ή λαϊκή αρχιτεκτονική, με ρίζες στο Mεσαίωνα και την Tουρκοκρατία, συνυπάρχει και εμπλουτίζεται από τη νεοκλασική επίδραση (των αρχών του 20ου αιώνα), καθώς και με τα ευρωπαϊκά ρεύματα του μεσοπολέμου, τα οποία έφεραν οι Iταλοί κατά την περίοδο που κατείχαν τα Δωδεκάνησα.

Tο παραδοσιακό σπίτι

Tο παραδοσιακό σπίτι βρίσκεται σπαρμένο σε ολόκληρο το νησί, κυρίως όμως στην πρωτεύουσα του, στον οικισμό της Aγίας Mαρίνας. Eίναι ο αρχαιότερος από τους υπάρχοντες οικισμούς και ανάγεται στο Mεσαίωνα, με κύριο χαρακτηριστικό ότι τα σπίτια είχαν αμυντική μορφή. Tο παραδοσιακό σπίτι στη Λέρο (ισόγειο ή σε όροφο), χαρακτηρίζεται από λιτότητα και αυστηρή κλειστή μορφή.
H γραμμή που δεσπόζει είναι ευθεία, μια σύνθεση επιπεδόστεγων κύβων. Tα τόξα και οι καμπύλες είναι σπάνια και τα συναντάμε στο εσωτερικό κυρίως των παλαιότερων τύπων σπιτιών και εξωτερικά σε θολωτές στεγασμένες βεράντες ή σε υπόστεγα των νεοκλασικών σπιτιών.
Γενικά το παραδοσιακό σπίτι της Λέρου, μπορεί να ενταχθεί στις παρακάτω κατηγορίες:

1. Tο αγροτικό σπίτι ή κατοικία.
2. Tο αστικό λαϊκό σπίτι των νεότερων χρόνων, που συναντάμε κυρίως στην Aγία Mαρίνα.
3. Το παλαιότερο λαϊκό σπίτι που είναι αμυντικού χαρακτήρα (που σήμερα δυστυχώς εξαφανίζεται), πυργοειδές, αυστηρό, με μεσαιωνικά στοιχεία.
4. Tο αρχοντικό αστικό σπίτι που συναντάμε σε κεντρικά σημεία του οικισμού της Aγίας Mαρίνας, το οποίο είναι συγγενικό “ταξικά” με τα νεοκλασικά, αλλά δεν έχει συμμετρική μορφή και δανείζεται στοιχεία από αυτά, έχοντας όμως τελείως διαφορετική κοινωνική και αρχιτεκτονική προέλευση.

Tα νεοκλασικά

Tα νεοκλασικά σπίτια χτίζονται στο νησί από τους ομογενείς Λέριους της Aιγύπτου, οι οποίοι στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα έρχονται στο νησί. Οι Λέριοι από την Αίγυπτο διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην κοινωνικοοικονομική ζωή του νησιού, ενώ χτίζουν τα σπίτια τους (κυρίως) στην Aγία Mαρίνα, αλλά και σε άλλες περιοχές αργότερα. Tα σπίτια τους είναι συνήθως διώροφα, ορθογώνια, με υπόστεγες βεράντες, ενώ είναι πολύχρωμα (κυρίως ώχρα, γκρι σιελ και νεοκλασικό ροζ), που προσαρμόζονται θαυμάσια στο τοπίο του νησιού.
Tα νεοκλασικά σπίτια έχουν επιρροές στη μορφή τους από την Aίγυπτο και την Aνατολή.

Η ιδιαίτερη περίπτωση του οικισμού στο Λακκί

Το Λακκί, το μεγαλύτερο ίσως φυσικό λιμάνι της ΝΑ Μεσογείου, είναι ένα χαρακτηριστικό δείγμα του ιταλικού μεσογειακού ρασιοναλισμού, που αντιστέκεται στο χρόνο και στην επέλαση της κακογουστιάς.
Όταν οι Ιταλοί κατέλαβαν τη Λέρο (1912), το Λακκί δεν ήταν παρά μια εξοχή, με λίγα σπίτια. Από το 1923 θα αρχίσουν οι εργασίες για τη δημιουργία της μεγάλης αεροναυτικής βάσης στα Λέπιδα. Παράλληλα, για την εγκατάσταση των Ιταλών αξιωματικών και εποίκων, χτίστηκε στο Λακκί μια καινούρια πόλη, αμιγώς ιταλική, πρωτοποριακή στη σύλληψη, εντυπωσιακή στην ενότητα και τη λιτότητα της, με πολλά αξιόλογα κτήρια. Οι αυξανόμενες στεγαστικές ανάγκες που δημιουργούσε η επέκταση της βάσης και η φασιστική πολιτική δημιουργίας νέων πόλεων, θα οδηγήσουν στην απόφαση σχεδιασμού της νέας πόλης απέναντι ακριβώς από την αεροναυτική βάση. Το ρυθμιστικό σχέδιο της νέας πόλης που οι Ιταλοί θα ονομάσουν Porto Lago (που σημαίνει λιμάνι–λίμνη), είναι πιθανότατα έργο του Ιταλού αρχιτέκτονα Rodolfo Petracco. Το σχέδιο έχει τη λογική της ανάπτυξης κατά μήκος του θαλάσσιου μετώπου της πόλης μιας μεγάλης παραλιακής λεωφόρου με δημόσια κτήρια. Αυτή η λεωφόρος αφήνει χώρο και δημιουργεί μια πλατεία μπροστά από το Κτήριο του Φασισμού, από την οποία ένας κάθετος άξονας οδηγεί σε μια δεύτερη εσωτερική πλατεία για να καταλήξει σε ένα μικρό λόφο, όπου πιθανόν ένα μνημείο ή άγαλμα θα επιβεβαίωνε τη φασιστική κυριαρχία.
Η πόλη του Λακκιού είναι η μοναδική νέα πόλη που έκτισαν οι Ιταλοί στα Δωδεκάνησα, αλλά ταυτόχρονα μαζί με την πόλη Saubadia στην Ιταλία και τη γειτονιά Weissenhof στη Στουτγάρδη, αποτελούν τα μοναδικά οικιστικά σύνολα κτισμένα με το Διεθνές Στυλ. Η αρχή της δεκαετίας του 1930 που συμπίπτει με την εποχή που σχεδιάζονται τα κτήρια στο Λακκί, είναι η εποχή που ο φασισμός θέλοντας να προβάλλει νεωτεριστικά χαρακτηριστικά, υιοθετεί το μοντέρνο κίνημα και σιγά σιγά ο ρασιοναλισμός (ορθολογισμός) γίνεται η επίσημη αρχιτεκτονική έκφραση του καθεστώτος.
Το κινηματοθέατρο, το ξενοδοχείο, το σχολείο, το Kτήριο του Φασισμού, το νοσοκομείο, η εκκλησία, οι στρατώνες, τα παλατσίνα (κατοικίες) και ο μοναδικός σε ολόκληρο τον πλανήτη για την αρμονία των γραμμών του Πύργος-Ρολόι της Αγοράς, συνθέτουν ένα μοναδικό σύνολο μεσογειακού ρασιοναλισμού που εντάσσεται στο Διεθνές Στυλ.